Ważne zmiany dla rolników od 15 września. Państwo odkupi nieużytki i zniszczoną ziemię

Istnieje również możliwość, aby w sytuacji, gdy odtworzenie potencjału produkcyjnego okaże się nieopłacalne lub niemożliwe, zamienić zniszczone grunty na nieruchomości należące do Skarbu Państwa. Ustawa działa również wstecz w odniesieniu do klęski żywiołowej z września 2024 roku. 

Problem degradowanych gruntów ciąży polskiemu rolnictwu

Gospodarowanie na ziemi o niskiej przydatności produkcyjnej od dawna stanowi jedno z większych wyzwań dla krajowego sektora rolnego. Polskie rolnictwo zmaga się z postępującą degradacją struktury glebowej, co przy rosnących kosztach nawożenia oraz zmianach klimatycznych drastycznie obniża opłacalność produkcji. Problem dotyczy nie tylko tradycyjnych nieużytków, ale również obszarów dotkniętych klęskami żywiołowymi, takimi jak cykliczne susze czy lokalne podtopienia. 

Jak podaje Główny Urząd Statystyczny, powierzchnia gruntów rolnych wyłączonych z produkcji lub charakteryzujących się marginalną wydajnością liczy w Polsce setki tysięcy hektarów. Dla właścicieli takich parceli utrzymywanie ich w dotychczasowym stanie bywa finansowym ciężarem, zwłaszcza w kontekście konieczności opłacania podatku rolnego.

Wielu gospodarzy szuka możliwości pozbycia się gruntów, które nie przynoszą dochodu, jednak rynek prywatny rzadko wykazuje zainteresowanie ziemią o niskiej klasie bonitacyjnej. Brak popytu sprawia, że majątek ziemski zostaje zamrożony, a rolnicy nie mają możliwości pozyskania środków na inwestycje w bardziej dochodowe gałęzie produkcji. 

Według analiz Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, barierą w obrocie takimi nieruchomościami pozostaje ich specyficzne położenie oraz wysoki koszt ewentualnej rekultywacji. W tej sytuacji interwencja ze strony instytucji państwowych może przynieść oczekiwane przełamanie i zaoferować właścicielom realną alternatywę finansową.

Co zrobić z ziemią po powodzi? Zniszczone grunty wykupi Skarbu Państwa

Instrumenty skupu i scalania gruntów w Polsce są tradycyjnie domeną państwa, które dąży do poprawy struktury obszarowej gospodarstw. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, dysponujący Zasobem Własności Rolnej Skarbu Państwa. Instytucja ta realizuje prawo pierwokupu oraz wykupu nieruchomości rolnych, starając się zapobiegać nadmiernej koncentracji ziemi i dbając o stabilność rynku. 

Dotychczasowe mechanizmy skupiały się jednak głównie na gruntach o wysokiej przydatności rolniczej, które mogły zasilić lokalne gospodarstwa rodzinne. Pytanie o los terenu zdegradowanego lub trwale uszkodzonego przez czynniki losowe pozostawało bez jednoznacznej odpowiedzi systemowej. Prowadzone od miesięcy prace legislacyjne mają na celu stworzenie stałego mechanizmu, który połączy interesy Skarbu Państwa z potrzebami rolników posiadających bezużyteczne horyzonty glebowe. 

Nowelizacja ustawy z 31 lipca 2026 r. dotycząca szczególnych rozwiązań związanych z usuwaniem skutków powodzi oraz ochroną gruntów rolnych i leśnych ma zapewnić dodatkowe wsparcie właścicielom terenów rolnych zniszczonych podczas powodzi, która we wrześniu 2024 r. dotknęła południowo-zachodnią część Polski.

Jak wynika z uzasadnienia przepisów, po opadnięciu wód i przeprowadzeniu szczegółowej oceny strat w województwach dolnośląskim, lubuskim, opolskim i śląskim ujawniono poważne uszkodzenia struktury wielu gleb. Część terenów została na tyle zniszczona, że ich dalsze wykorzystywanie do produkcji rolnej może być utrudnione albo ekonomicznie nieuzasadnione.

Nowe regulacje określają, co właściciel może zrobić z gruntami rolnymi i leśnymi, które w wyniku powodzi straciły lub częściowo ograniczyły swoją wartość użytkową. Zgodnie z art. 5 nowelizacji przepisy miały wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Oznacza to, że nowe regulacje zaczną obowiązywać 15 września 2026 r.

Nieruchomości w zamian za zdewastowany lub zdegradowany grunt

Przepisy przewidują m.in. zasady oceny przydatności takich terenów do dalszej produkcji, możliwość uzyskania nieruchomości zamiennych należących do Skarbu Państwa oraz procedurę ich wykupu za odszkodowaniem. Ustawa wprowadza również dwa nowe pojęcia. Za grunty zdewastowane w wyniku powodzi uznawane będą tereny, które całkowicie utraciły swoją wartość użytkową. Z kolei grunty zdegradowane to takie, których przydatność została ograniczona, ale nie została całkowicie wyeliminowana.

Właściciel zniszczonego terenu będzie mógł zwrócić się do starosty o przeprowadzenie oceny. Ma ona odpowiedzieć m.in. na pytanie, czy rekultywacja gruntu na cele rolnicze jest ekonomicznie i technicznie uzasadniona, a także czy możliwe jest przyznanie nieruchomości zamiennej w ramach postępowania scaleniowego.

Przy podejmowaniu decyzji pod uwagę będą brane m.in. skala zniszczeń, przewidywane koszty przywrócenia gruntu do użytkowania oraz prawdopodobieństwo jego ponownego zalania. Oznacza to, że w przypadku najbardziej zniszczonych terenów właściciele nie będą musieli ograniczać się wyłącznie do ich kosztownej rekultywacji.

Jeśli przeprowadzenie rekultywacji zostanie uznane za niecelowe, właściciel zdewastowanego lub zdegradowanego gruntu będzie mógł skorzystać z mechanizmu zamiany nieruchomości. W ramach postępowania scaleniowego teren może zostać przejęty przez Skarb Państwa, a w zamian właściciel otrzyma nieruchomość o odpowiadającej jej wartości.

Na potrzeby takiej zamiany będą mogły zostać wykorzystane nieruchomości należące do Skarbu Państwa, w tym również grunty znajdujące się w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Samo postępowanie scaleniowe będzie wszczynane przez starostę z urzędu, po wcześniejszym sprawdzeniu, czy jego przeprowadzenie jest możliwe.

Ustawa przewiduje również wariant na wypadek, gdy znalezienie odpowiedniej nieruchomości zamiennej okaże się niemożliwe. W takiej sytuacji właściciel będzie mógł wnioskować o wykup gruntu przez Skarb Państwa. Przy ustalaniu wysokości należności brany będzie pod uwagę stan nieruchomości sprzed powodzi, natomiast jej wartość zostanie określona z zastosowaniem aktualnych cen rynkowych. Po tym, jak decyzja o wykupie stanie się prawomocna, Skarb Państwa będzie miał 14 dni na wypłatę należnej kwoty.

Właściciele gruntów rolnych, które ucierpiały podczas powodzi we wrześniu 2024 r., mogą składać wnioski do właściwego starosty do 15 marca 2027 r. W przypadku kolejnych klęsk żywiołowych termin będzie krótszy - wniosek trzeba będzie złożyć w ciągu sześciu miesięcy od wystąpienia powodzi, co zostało określone w art. 57c ust. 1 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi.